Ölü Deniz Yazmalarının 100 Kırılma Noktası

MÖ 3. yüzyıl

İkinci Tapınak Dönemi Metin Dünyası

Yahudi dünyasında kutsal ve yarı-kutsal metinlerin çoğaltıldığı, tartışıldığı ve farklı yorum geleneklerinin yaşadığı yoğun bir dönem vardı.

Ölü Deniz Yazmaları'nın doğacağı kültürel zemin bu metin çoğulluğu içinde oluştu.

MÖ 3. yüzyıl

Helenistik Etki Çağı

Büyük İskender sonrası Yakındoğu'da Helenistik kültür yayılmıştı.

Yahudi topluluklar kimliklerini korurken yeni siyasi ve kültürel baskılarla karşı karşıya kaldı.

MÖ 3. yüzyıl

Kutsal Metinlerin Çoğaltılması

Tevrat ve diğer yazılar farklı merkezlerde el yazması olarak çoğaltılıyordu.

Henüz tüm metinler tek standart biçimde sabitlenmiş değildi.

MÖ 3. yüzyıl

Mezhep Çeşitliliğinin Artması

Yahudi toplumunda rahip çevreleri, bilge gruplar ve ayrılıkçı topluluklar belirginleşmeye başladı.

Sonradan Kumran gibi toplulukların doğmasına uygun zemin oluştu.

MÖ 3. yüzyıl

Çöl Dindarlığı Fikrinin Güçlenmesi

Şehir merkezli din hayatına alternatif olarak çölde arınma ve ayrılık fikri güç kazandı.

Kumran tarzı toplulukların düşünsel arka planı burada şekillendi.

MÖ 250 civarı

En Eski Yazma Katmanları

Ölü Deniz Yazmaları arasındaki bazı en eski parçalar bu yüzyıllara tarihlenir.

Bu, koleksiyonun çok uzun bir zaman diliminde oluştuğunu gösterir.

MÖ 3.-2. yüzyıllar

İbranice ve Aramice Metin Geleneği

Bölgede İbranice ile Aramice birlikte kullanılıyordu.

Yazmaların dil çeşitliliği bu tarihsel ikiliği yansıtır.

MÖ 3.-2. yüzyıllar

Yazıcı Kültürünün Gelişmesi

Metin kopyalayan uzman yazıcılar dinsel hayatın kritik unsurları haline geldi.

Ölü Deniz Yazmaları'nın teknik üretim kalitesi bu kültürle bağlantılıdır.

MÖ 2. yüzyıl başı

Selevkos Baskıları

Yahudi dini yaşamı dış müdahalelerle sarsıldı.

Bu tür krizler ayrılıkçı ve safiyetçi toplulukları güçlendirdi.

MÖ 2. yüzyıl

Kutsallık ve Saflık Tartışmaları

Tapınak, takvim, rahiplik ve yasa uygulamaları üzerine sert görüş ayrılıkları oluştu.

Kumran belgelerinin çoğu bu tartışmaların yankısını taşır.

MÖ 167 civarı

Makabi Krizi

Antiochos IV dönemindeki baskılar Yahudi direnişini tetikledi.

Dini kimlik, yasa ve kutsal mekân etrafındaki gerilim yoğunlaştı.

MÖ 160'lar

Hasmonean Düzeni Başlıyor

Makabi başarısı sonrası yeni Yahudi siyasal düzeni kuruldu.

Ama herkes bu düzenden memnun değildi.

MÖ 2. yüzyıl ortası

Muhalif Dini Gruplar Güçleniyor

Resmî rahiplik ve takvim uygulamalarına karşı çıkan çevreler daha görünür hale geldi.

Kumran topluluğu genellikle bu bağlamda değerlendirilir.

MÖ 2. yüzyıl ortası

Doğruluk Öğretmeni Geleneği

Bazı Kumran metinlerinde izlenen karizmatik lider figürü bu döneme yerleştirilir.

Topluluğun köken anlatısında kurucu öğretmen merkezi rol oynar.

MÖ 2. yüzyıl ortası

Kötü Rahip Çatışması

Metinlerde anılan rakip dinî otorite, topluluğun resmî merkezle çatışmasını yansıtır.

Bu, ayrılık nedenlerini anlamada anahtar temalardan biridir.

MÖ 2. yüzyıl

Kumran Yerleşiminin Erken Evresi

Ölü Deniz'in kuzeybatı kıyısında yer alan Kumran bölgesinde yerleşim düzeni oluşmaya başladı.

Burası sonradan yazmalarla ilişkilendirilecek ana arkeolojik merkez oldu.

MÖ 2. yüzyıl

Çöl Topluluğunun Kurumsallaşması

Ortak yaşam, saflık ve disipline dayalı cemaat modeli şekillendi.

Topluluk metinlerinde ayrıntılı kuralların ortaya çıkması bu evreye bağlanır.

MÖ 2. yüzyıl

Topluluk Kuralı Metinlerinin İlk Biçimleri

Birlik yaşamı, kabul töreni ve mal ortaklığına ilişkin kurallar yazıya geçirildi.

Bunlar yazmaların en meşhur metin türlerinden biri olacaktır.

MÖ 2. yüzyıl

Takvim Ayrılığı

Güneş takvimi ile başka takvim sistemleri arasındaki farklar topluluk kimliğinde önemliydi.

Kumran çevresi kendini doğru zaman düzenini koruyan topluluk gibi görüyordu.

MÖ 2. yüzyıl sonu

Kutsal Savaş Beklentisi

Işık oğulları ile karanlık oğulları arasındaki eskatolojik mücadele fikri gelişti.

Sonraki Savaş Tomarı bu zihniyetin en açık örneklerinden biri oldu.

MÖ 1. yüzyıl başı

Yazma Koleksiyonunun Genişlemesi

Topluluk yalnız kendi belgelerini değil, çok çeşitli kutsal ve yorumlayıcı metinleri biriktirdi.

Bu, Kumran kütüphanesinin geniş ufkunu gösterir.

MÖ 1. yüzyıl başı

Mezmurlar ve Peygamberler Yoğunluğu

Özellikle Yeşaya, Mezmurlar ve diğer bazı kitaplar sık kopyalandı.

Belirli metinlerin topluluk için daha merkezi olduğu anlaşılır.

MÖ 1. yüzyıl başı

Yorum Geleneği Güçleniyor

Peygamberlik metinleri çağdaş topluluk olaylarına uygulanarak yorumlandı.

Pesher denilen yorum biçimi Kumran belgelerinin ayırt edici özelliği oldu.

MÖ 1. yüzyıl başı

Halakhik Ayrıntılar Artıyor

Yasa uygulamasına ilişkin çok ince kurallar yazıya döküldü.

Topluluk kendini doğru yorumun sahibi sayıyordu.

MÖ 1. yüzyıl

Metinlerin Çok Biçimliliği

Aynı kutsal kitabın birden çok varyantı dolaşımdaydı.

Bu durum daha sonra kutsal metin tarihine dair çok önemli sonuçlar doğuracaktır.

MÖ 1. yüzyıl

Apokrif ve Pseudepigrafik Eserler

Hanok, Jubileler ve benzeri çevre metinler de koleksiyonda yer aldı.

İkinci Tapınak Yahudiliğinin bugünkü kanondan daha geniş bir okuma dünyası olduğu görüldü.

MÖ 1. yüzyıl

Aramice Metinlerin Önemi

Bazı temel metinlerin Aramice olması, farklı geleneklerin yan yana yaşadığını gösterdi.

Dil çeşitliliği düşünsel çeşitlilikle bağlantılıydı.

MÖ 1. yüzyıl

Yazıcı Elleri Çoğalıyor

Aynı koleksiyonda birçok farklı kopyacının el izleri görünür hale geldi.

Bu, metin üretiminin uzun süreli ve kolektif olduğunu düşündürür.

MÖ 1. yüzyıl

Kumran'ın Bir Merkez Olarak Güçlenmesi

Yerleşim, çalışma ve ritüel hayat açısından organize yapıya kavuştu.

Yazmaların en azından bir kısmının burada kullanıldığı güçlü biçimde düşünülür.

MÖ 1. yüzyıl sonu

Roma Etkisinin Yaklaşması

Yahudi dünyası giderek Roma siyasetiyle daha sıkı bağlandı.

Bölgesel istikrarsızlık gelecekte saklama ve kaçış kararlarını etkileyecekti.

MÖ 1. yüzyıl sonu

Herodes Çağı

Büyük Herodes döneminde bölge yoğun siyasi yeniden yapılanma yaşadı.

Yahudi toplumundaki farklı gruplar yeni güç dengelerine farklı tepki verdi.

MÖ 1.-MS 1. yüzyıl

Kumran'ın Yeniden İnşası ve Kullanımı

Deprem, tahribat ve onarım evreleri yaşanmış olabilir.

Yerleşim uzun süre aynı biçimde kalmadı.

MS 1. yüzyıl başı

Son Yazma Üretim Dalgaları

Yazmaların önemli bir kısmı bu döneme kadar kullanılıyor ya da kopyalanıyordu.

Koleksiyon Roma öncesi son on yıllara kadar canlı kaldı.

MS 1. yüzyıl başı

Topluluk ile Daha Geniş Yahudi Dünya Arasındaki İlişki

Kumran bütünüyle kapalı olmayabilir; başka merkezlerle metin alışverişi olmuş olabilir.

Bu, koleksiyonun yalnız yerel değil bölgesel ağlara bağlı olduğunu düşündürür.

MS 1. yüzyıl başı

Mesiyanik Beklentilerin Çoğalması

Rahip mesih, krallık mesihi ve son savaş gibi temalar belirginleşti.

Yazmalar, dönemin kurtarıcı beklentilerinin çeşitliliğini yansıtır.

MS 1. yüzyıl başı

Vaftiz Benzeri Arınma Ritüelleri

Su ve saflık uygulamaları topluluk yaşamında önemliydi.

Bu, dönemin başka dini hareketleriyle karşılaştırmalara yol açmıştır.

MS 1. yüzyıl başı

Erken Hristiyanlıkla Aynı Dünya

İsa hareketinin ortaya çıktığı dönem ile yazmaların son evresi zaman bakımından çakışır.

Bu yüzden metinler Yeni Ahit arka planı için çok değerlidir.

MS 1. yüzyıl ortası

Roma-Yahudi Gerginliği Artıyor

İsyan ve askerî baskı ihtimali büyüdü.

Yazmaların saklanması bu büyük kriz ortamıyla ilişkilendirilir.

MS 66

Birinci Yahudi İsyanı Başlıyor

Roma'ya karşı büyük isyan patlak verdi.

Bölgedeki toplulukların yaşamı dramatik biçimde sarsıldı.

MS 67-68

Yazmaların Mağaralara Saklanması

Birçok araştırmacıya göre tomarlar Roma tehlikesi karşısında mağaralara gizlendi.

Bu sayede metinler yüzyıllar boyu korunabildi.

MS 68 civarı

Kumran'ın Terk Edilişi veya Yıkımı

Roma ordusunun ilerleyişiyle yerleşim sona erdi.

Yazmalar mağaralarda kalırken topluluk dağıldı.

MS 70

Kudüs Tapınağı'nın Yıkılması

İkinci Tapınak'ın yıkılması Yahudi tarihinin büyük kırılmalarından biri oldu.

Ölü Deniz Yazmaları bu yıkımdan hemen önceki dünyaya açılan pencere haline geldi.

1.-2. yüzyıllar

Mağaralarda Uzun Sessizlik

Metinler yüzyıllar boyunca kurak çöl koşullarında saklı kaldı.

Kuru iklim, tomarların olağanüstü biçimde korunmasına yardım etti.

Antik Sonrası

Hafızadan Çıkış

Topluluğun adı ve yazmaların varlığı tarihsel hafızada büyük ölçüde kayboldu.

El yazmaları modern çağa kadar bilinmeden kaldı.

19. yüzyıl

Batılı Gezginlerin Bölgeye Artan İlgisi

Ölü Deniz çevresi arkeologlar ve gezginler için dikkat çekici alan haline geldi.

Fakat yazmalar henüz bulunmamıştı.

20. yüzyıl başı

Modern Yakındoğu Arkeolojisinin Yükselişi

Filistin bölgesinde sistemli kazılar ve tarih araştırmaları yoğunlaştı.

Böylece keşif yapılacak entelektüel ortam hazırlandı.

1947

İlk Mağaranın Keşfi

Bedevi çobanların Kumran yakınlarında bir mağarada tomar küpleri bulduğu anlatılır.

Ölü Deniz Yazmaları modern dünyaya böyle girdi.

1947

Mağara 1 Buluntuları

İlk mağarada büyük ve görece iyi korunmuş tomarlar ele geçti.

Bunlar tüm keşif hikâyesinin çekirdeğini oluşturdu.

1947

İlk Antikacılık Temasları

Buluntular doğrudan bilim dünyasına değil, önce antikacılar ve aracılar üzerinden dolaşıma girdi.

Keşfin ilk yılları belirsizlik ve dağınıklık içeriyordu.

1947

Yeşaya Tomarı'nın Ortaya Çıkışı

En ünlü buluntulardan biri olan tam Yeşaya Tomarı dikkat çekti.

Bu yazma, İbranice Kutsal Kitap tarihini yeniden düşünmeye zorlayacaktı.

1948

Siyasi Kargaşa Ortasında Keşif

Bölgedeki savaş ve manda sonrası dönüşüm keşif sürecini karmaşıklaştırdı.

Metinlerin dolaşımı bilimsel olduğu kadar siyasi koşullardan da etkilendi.

1948

İlk Uzman İncelemeleri

Araştırmacılar metinlerin modern sahte değil gerçekten antik olduğunu anlamaya başladı.

Böylece keşfin önemi hızla büyüdü.

1948

Büyük El Yazmalarının Tanınması

Yeşaya, Habakkuk Pesheri ve Topluluk Kuralı gibi eserler öne çıktı.

Bu metinler koleksiyonun sadece İncil nüshalarıyla sınırlı olmadığını gösterdi.

1949

Kumran Bölgesinde Resmî Araştırmalar

Mağara ve yerleşim çevresinde daha sistemli arkeolojik faaliyet başlatıldı.

Buluntuların bağlamı anlaşılmaya başlandı.

1949

Mağara 1 Kazıları

Bilimsel kazılar ilk buluntuların kapsamını daha net ortaya koydu.

Parça ve tomarların gerçek arkeolojik çerçevesi kurulmaya başladı.

1950

Yazmaların Şöhretinin Artışı

Buluntular uluslararası akademik çevrede heyecan yarattı.

Metin tarihi, İncil araştırmaları ve Yahudilik tarihi alanları derinden etkilendi.

1951

Roland de Vaux ve Kumran Çalışmaları

Önde gelen arkeologlar yerleşimin yapısını sistemli biçimde incelemeye başladı.

Kumran-topluluk ilişkisine dair klasik modelin temeli atıldı.

1951

Kumran'ın Esseni Yorumu Güçleniyor

Bazı araştırmacılar yazmaları Esseniler adlı Yahudi grubu ile ilişkilendirdi.

Bu teori uzun süre baskın açıklama oldu.

1952

Yeni Mağaraların Keşfi

Kumran çevresinde başka mağaralarda da yazma parçaları bulundu.

Koleksiyonun beklenenden çok daha büyük olduğu anlaşıldı.

1952

Mağara 4'ün Bulunuşu

En büyük parça koleksiyonu Mağara 4'te ortaya çıktı.

Çalışmaların zorluğu ve hacmi olağanüstü biçimde arttı.

1952

On Bir Mağaralık Ana Korpus

Zamanla toplam 11 ana mağaradan yazmalar ya da parçalar tanındı.

Ölü Deniz Yazmaları tek bir buluntu değil, dev bir arşiv olarak anlaşılmaya başlandı.

1950'ler

Binlerce Fragmanın Toplanması

Büyük tomarların yanında on binlerce küçük parça bulundu.

Metinleri birleştirme işi dev yapboza dönüştü.

1950'ler

Bakır Tomar'ın Dikkat Çekmesi

Diğerlerinden farklı olarak bakır levha üzerine yazılmış metin bulundu.

Bu eser hem malzeme hem içerik bakımından sıradışıydı.

1950'ler

Hazine Listesi Tartışmaları

Bakır Tomar'daki saklı hazine anlatıları büyük ilgi çekti.

Ölü Deniz Yazmaları yalnız teolojik değil popüler gizem alanına da taşındı.

1950'ler

Fotoğraf ve Koruma Sorunları

Parçaların belgelenmesi ve korunması temel öncelik haline geldi.

Yanlış müdahale riski bilimsel süreci etkiliyordu.

1950'ler

Filolojik Çözümleme Başlıyor

Araştırmacılar el yazılarını, dilleri ve kopya ilişkilerini sınıflandırmaya koyuldu.

Metin bilimi açısından yeni bir çağ açıldı.

1950'ler

İncil Metinlerinin Çeşitliliği Fark Ediliyor

Bazı yazmalar Masoretik geleneğe, bazıları başka metin ailelerine daha yakındı.

Bu keşif kutsal metin aktarımının daha akışkan olduğunu gösterdi.

1950'ler

Yeni Ahit Arka Planı Tartışmaları

Topluluk yaşamı, arınma ve mesih beklentileri erken Hristiyanlıkla karşılaştırılmaya başlandı.

Fakat doğrudan özdeşleştirme girişimleri de eleştiri aldı.

1950'ler

Kumran Kütüphanesi Fikri

Buluntular tekil saklama değil, geniş bir yazı koleksiyonu olarak yorumlandı.

Kumran'ın kütüphane benzeri işlevi düşünsel merkez oldu.

1950'ler sonu

İlk Yayın Seçkileri

Bazı önemli metinler bilim dünyasına sunuldu.

Fakat bütün korpusun yayımlanması çok yavaş ilerleyecekti.

1960'lar

Yavaş Yayın Dönemi

Metinlerin büyük bölümü küçük uzman çevrelerin elinde uzun süre bekledi.

Bu durum ileride ciddi eleştirilere yol açtı.

1960'lar

Dar Editör Çevresi

Yayın hakları sınırlı sayıda akademisyenin kontrolündeydi.

Erişim ve şeffaflık tartışmaları büyümeye başladı.

1960'lar

Paleografi ile Tarihleme Çalışmaları

Yazı stilleri üzerinden tarihlendirme yöntemleri geliştirildi.

Metinlerin yüzyıllara yayılmış üretimi daha netleştirildi.

1960'lar

Radyo Karbon Tarihleme İhtimali

Bilimsel tarihleme teknikleri yazmaların yaşını daha sağlam belirleme aracı haline geldi.

Metinlerin otantikliği güçlendi.

1960'lar

Kumran Yerleşimi Planının Çıkarılması

Sarnıçlar, çalışma alanları ve ortak mekânlar ayrıntılı biçimde incelendi.

Yerleşimin karakteri üzerine yeni tartışmalar başladı.

1960'lar

Scriptorium Yorumu

Mürekkep hokkaları ve belirli odalar, yazı üretim alanı olabileceği düşüncesini doğurdu.

Kumran'ın metin kopyalama merkezi olduğu görüşü güç kazandı.

1960'lar

Esseni Tezi Yaygınlaşıyor

Antik yazarların Essenilere dair bilgileri Kumran ile ilişkilendirildi.

Klasik akademik anlatı büyük ölçüde bu model üzerine kuruldu.

1967

Altı Gün Savaşı Sonrası Yeni Siyasi Çerçeve

Bölgenin kontrol değişimi araştırma ve mülkiyet tartışmalarını etkiledi.

Yazmalar modern siyasi tarihten bağımsız kalmadı.

1960'lar sonu

Tapınak Tomarı'nın Önemi

Büyük ve dikkat çekici bir hukuk metni olan Tapınak Tomarı özel ilgi gördü.

Topluluğun yasa ve kutsallık anlayışını değerlendirmede kritik hale geldi.

1970

Yayın Baskısı Artıyor

Akademik kamuoyu, fragmanların daha hızlı erişime açılmasını talep etmeye başladı.

Yazmalar çevresinde bilim siyaseti tartışması büyüdü.

1970'ler

Metin Türlerinin Daha Net Sınıflandırılması

İncil nüshaları, yorumlar, kurallar, ilahiler ve apokrif metinler ayrı gruplar halinde incelendi.

Koleksiyonun iç yapısı daha görünür hale geldi.

1970'ler

Topluluk Kimliği Tartışmaları Derinleşiyor

Esseni yorumu yanında başka modeller de yavaş yavaş gündeme geldi.

Kumran ile yazmaların ilişkisi tek açıklamaya indirgenememeye başladı.

1970'ler

Hristiyanlıkla Aşırı Bağlantı Kurma Girişimleri

Popüler bazı yaklaşımlar yazmaları doğrudan Hristiyanlık kökeniyle eşitlemeye çalıştı.

Akademik çevreler daha dikkatli karşılaştırma gerektiğini vurguladı.

1970'ler

Metin Eleştirisinde Büyük Devrim

İbranice Kutsal Kitap'ın antik biçimlerine dair bilgiler köklü biçimde genişledi.

Masoretik geleneğin tarihi artık daha derin bağlamda okunuyordu.

1970'ler

Topluluk Belgelerinin Önemi Artıyor

Sadece kutsal kitap nüshaları değil, iç düzen belgeleri de araştırmanın merkezine yerleşti.

Yazmalar bir cemaatin yaşayan arşivi gibi okunmaya başlandı.

1980'ler

Erişim Krizi Büyüyor

Birçok fragmanın yayımlanmamış kalması ciddi akademik rahatsızlık yarattı.

Ölü Deniz Yazmaları artık bilimsel şeffaflık tartışmasının da konusu oldu.

1980'ler

Alternatif Teoriler Çoğalıyor

Kumran'ın kale, malikâne ya da farklı işlevli yerleşim olduğu iddiaları öne sürüldü.

Arkeolojik yorumlar çeşitlendi.

1980'ler

Kütüphane Kökeni Sorusu

Bazı araştırmacılar yazmaların tümünün Kumran'da üretilmediğini savundu.

Kudüs'ten kaçırılmış koleksiyon olasılığı daha çok tartışıldı.

1980'ler

Teknoloji Destekli Okuma Arayışları

Fotoğraf ve görüntüleme teknikleri hasarlı metinleri çözmede daha çok kullanılmaya başlandı.

Parça okuma kapasitesi arttı.

1990

Yayın Tekelinin Kırılma Noktası

Eleştiriler sonucunda kapalı editoryal düzen ciddi baskı altına girdi.

Daha açık erişim çağı başladı.

1991

Metinlerin Daha Geniş Açılması

Yayımlanmamış fragmanlara erişim konusunda önemli kırılma yaşandı.

Araştırma alanı daha demokratik hale geldi.

1990'lar

Hızlanan Resmî Yayınlar

Uzun süre bekleyen birçok fragman düzenli biçimde yayımlanmaya başladı.

Ölü Deniz Yazmaları çalışmaları yeni ivme kazandı.

1990'lar

Bilgisayar Destekli Rekonstrüksiyon

Parçaların eşleştirilmesinde dijital yöntemler kullanılmaya başlandı.

Dev yapboz daha sistemli yönetilebilir hale geldi.

1990'lar

Kumran-Esseni Modeline Revizyonlar

Klasik tez tamamen terk edilmese de daha nüanslı hale getirildi.

Topluluk ile yerleşim ilişkisi daha karmaşık okunmaya başlandı.

1990'lar

Ölü Deniz Yazmaları ve Kanon Tartışmaları

Hangi metinlerin otoriter kabul edildiği sorusu yeniden düşünülmeye başlandı.

İkinci Tapınak döneminde kanon sınırlarının daha geçirgen olduğu anlaşıldı.

1990'lar

Popüler İlginin Patlaması

Belgeseller, kitaplar ve sergiler yazmaları geniş kitlelerle buluşturdu.

Akademik konu kültürel fenomen haline geldi.

2000'ler başı

Tam Korpus Yayınlarının Olgunlaşması

Ana metin serilerinin büyük bölümü bilim dünyasına kazandırıldı.

Araştırma artık keşif değil yorum aşamasına daha fazla geçti.

2000'ler

Çok Disiplinli İnceleme

Arkeoloji, paleografi, kimya, dilbilim ve dijital beşeri bilimler birlikte çalışmaya başladı.

Yazmalar çok yönlü biçimde yeniden değerlendirildi.

2011

Dijitalleştirme ve Çevrimiçi Erişim

Yüksek çözünürlüklü görüntüler internet üzerinden erişilebilir hale gelmeye başladı.

Metinler ilk kez dünya çapında çok daha açık incelenebilir oldu.

Günümüz

Ölü Deniz Yazmalarının Kalıcı Mirası

Yazmalar bugün İkinci Tapınak Yahudiliği, kutsal metin tarihi ve antik dinler dünyasını anlamanın vazgeçilmez kaynaklarıdır.

Hem antik dünyanın çeşitliliğini hem de modern bilimin metinlerle kurduğu karmaşık ilişkiyi temsil ederler.